Menu

Study Circle

केंद्रीय लोकसेवा परीक्षा

       दिवसेंदिवस केंद्रीय स्पर्धा परीक्षांचे आकर्षण विद्यार्थ्यांमध्ये वाढत आहे. अभियांत्रिकी आणि मेडिकलचे विद्यार्थीसुद्धा या परीक्षांकडे वळत आहे. देशातली सर्वांत अवघड समजल्या जाणार्‍या या परीक्षेच्या तयारीसाठी अनेक विद्यार्थी स्वतःचे आयुष्य झोकून देतात. केंद्रीय लोकसेवा आयोगाद्वारे घेतल्या जाणार्‍या या वेगवेगळ्या परीक्षांची माहिती...

       नुकताच केंद्रीय लोकसेवा आयोगाद्वारे (युपीएससी) भारतीय नागरी सेवांसाठी घेतल्या जाणार्‍या परीक्षेचा निकाल लागला. अतिशय अवघड समजल्या जाणार्‍या या परीक्षेत महाराष्ट्रातून शंभरहून अधिक विद्यार्थी उत्तीर्ण झाले. याच परीक्षेला अनेक जण IAS ची परीक्षा म्हणूनदेखील ओळखतात. ही परीक्षा फक्त IAS साठी नसून, याद्वारे IPS, IRS, IFS यांसारख्या अनेक पदांसाठीची निवड या परीक्षेतून केली जाते. या लेखामध्ये आपण केंद्रीय लोकसेवा आयोगाद्वारे घेतल्या जाणार्‍या विविध परीक्षांची ओळख करून घेणार आहोत.

1)   नागरी सेवा परीक्षा केंद्रीय वर्ग-अ

        Civil Service Exam (Central Group)

        केंद्रीय लोकसेवा आयोगाद्वारे दरवर्षी ही परीक्षा घेतली जाते. या परीक्षेद्वारे पुढील सेवांसाठी निवड केली जाते.

-       Indian-Dministrative Service (IAS) (भारतीय प्रशासकीय सेवा) 

-       Indian Foreign Service (भारतीय विदेश सेवा)

-     Indian Police Service (भारतीय पोलीस सेवा)

-     Indian Revenue Service (Income Tax) (भारतीय महसूल सेवा)

-     Indian Revenue Service (Custom and Excise) भारतीय महसूल सेवा (कस्टम व एक्साईज)

-     Indian Audit and Account Service (IAAS) (भारतीय लेखा व वित्त सेवा)

-     Indian Railway Service (भारतीय रेल्वे सेवा)

-     Indian Information Service  (भारतीय माहिती सेवा)

-     Indian Postal Service (भारतीय पोस्ट सेवा)

-     Indian Defence Estates Service (भारतीय संरक्षण महसूल सेवा)

-     Indian Defence Account Service (भारतीय संरक्षण लेखा सेवा)

       परीक्षेसाठीची पात्रता -

      मान्यताप्राप्त विद्यापीठातून पदवीप्राप्त कोणतीही व्यक्ती ही परीक्षा देऊ शकते.

       या परीक्षेसाठी वयाची अट -

      खुला वर्ग - 21 ते 32 वर्षे

      इतर मागासवर्गीय - 21 ते 35 वर्षे

      अनुसूचित जाती-जमाती - 21 वर्षे पूर्ण (कमाल वयोमर्यादा नाही)

       किती वेळा ही परीक्षा देता येते?

      खुला वर्ग - 6 वेळा इतर

      मागासवर्गीय - 9 वेळा

      अनुसूचित जाती-जमाती - दर्जा नाही

       परीक्षेचे स्वरूप -

      ही परीक्षा 3 टप्प्यांमध्ये घेतली जाते.

       अ) पहिला टप्पा - पूर्वपरीक्षा मुख्य परीक्षा देण्यासाठी विद्यार्थ्यांची चाळणी या परीक्षेद्वारे केली जाते. ही परीक्षा 400 गुणांची आहे. यामध्ये सामान्य अध्ययन - 200 गुण.

*     नागरी सेवा कल चाचणी (Civil Service Aptitude Test) - 200 गुण.

*     सामान्य अध्ययनामध्ये इतिहास, भूगोल, अर्थशास्त्र, राज्यशास्त्र, चालू घडामोडी यांसारख्या विषयांवरील बहुपर्यायी प्रश्न असतात.

*     सामान्य अध्ययन - 100 प्रश्‍न-200 गुण-2 तास वेळ.

*     नागरी सेवा कल चाचणी (CSAT) यामध्ये उतार्‍यावरील प्रश्न, अंकगणित, आकलन क्षमता, निर्णयक्षमता यांसारखे प्रश्न विचारले जातात.

*     नागरी सेवा कल चाचणी - 80 प्रश्‍न-200 गुण-2 तास वेळ.

*     नागरी सेवा कल चाचणीच्या पेपरमध्ये किमान 65 गुण मिळवणे आवश्यक आहे. 65 हून अधिक गुण मिळवलेल्यांचा फक्त सामान्य अध्ययनावरील गुणांआधारे मुख्य परीक्षेसाठी निवड केली जाते.

       ब) दुसरा टप्पा - मुख्य परीक्षा - मुख्य परीक्षा ही 1750 गुणांची लेखी परीक्षा आहे. यामध्ये 250 गुणांचे एकूण 7 पेपर असतात.

*     पेपर 1 - निबंध-250-3 तास

*     पेपर 2 - इतिहास, भूगोल, समाजशास्त्र - 250 गुण -3 तास

*     पेपर 3 - राज्यशास्त्र, प्रशासन, आंतरराष्ट्रीय संबंध - 250 गुण -3 तास

*     पेपर 4 - अर्थशास्त्र, आंतरिक सुरक्षा, शास्त्र-तंत्रज्ञान इ. - 250 गुण -3 तास

*     पेपर 5 - नीतिमत्ता - 250 गुण -3 तास

*     पेपर 6 - वैकल्पिक विषय (भाग-1) - 250 गुण -3 तास

*     पेपर 7 - वैकल्पिक विषय (भाग 2) - 250 गुण -3 तास

      या परीक्षेसाठी केंद्रीय लोकसेवा आयोगाद्वारे मान्यता असलेल्या विषयांपैकी एका विषयाची तुम्हाला वैकल्पिक विषय म्हणून निवड करता येते. या विषयांची माहिती लोकसेवा आयोगाच्या वेबसाइटवर उपलब्ध आहे. (UPSC.gov.in) मुख्य परीक्षा उत्तीर्ण झालेल्या विद्यार्थ्यांना मुलाखतीसाठी दिल्लीला बोलावण्यात येते.

       क) तिसरा टप्पा - मुलाखत - ही मुलाखत 275 मार्कांची असते. मुलाखतीमध्ये तुम्हाला तुमचा बायोडाटा, पदवी, वैकल्पिक विषय, तुमचे राज्य यासंबंधित प्रश्न विचारले जातात.

      मुख्य परीक्षा व मुलाखत यांची बेरीज करून 2025 पैकी मार्कांची गुणवत्ता यादी जाहीर होते. यामध्ये गुणवत्ता यादीत आलेल्यांची त्यांच्या गुणवत्ता क्रमांकाप्रमाणे विविध सेवांसाठी निवड केली जाते.

      अभ्यासक्रम - तुम्हाला UPSC.gov.in या वेबसाइटवर उपलब्ध आहे.

 

2)   केंद्रीय पोलिस परीक्षा (वर्ग-अ)

     Central Armed Police Exam (Group-A) 

      या परीक्षेमध्ये असिस्टंट कमांडट या पदासाठी निवड केली जाते. ही परीक्षादेखील केंद्रीय लोकसेवा आयोगाद्वारे घेतली जाते.

      या परीक्षेद्वारे पुढील सेवांसाठी निवड केली जाते -

-    Central Industrial Security Force (CISF) - केंद्रीय औद्योगिक सुरक्षा दल

-    Border Security Force (BSF) - सीमा सुरक्षा दल

-    Central Reserve Police Force (CRPF) - केंद्रीय राखीव पोलीस दल

-    Indo-Tibetean Border Police (ITBP) - इंडो तिबेटन सीमा सुरक्षा दल

-    Sashstra Seema Bal (SSB) - सीमा सुरक्षा बल

       परीक्षेसाठी पात्रता -

      मान्यताप्राप्त विद्यापीठातून पदवीप्राप्त कोणतीही व्यक्ती ही परीक्षा देऊ शकते.

       या परीक्षेसाठी वयोमर्यादा -

      खुला वर्ग - 21 ते 25 वर्षे

      इतर मागासवर्गीय - 21 ते 28 वर्षे

      अनुसूचित जाती/जमाती - मर्यादा नाही

       किती वेळा ही परीक्षा देता येते?

      खुला वर्ग - 3 वेळा

      इतर मागासवर्गीय - 6 वेळा

      अनुसूचित जाती/जमाती - मर्यादा नाही

       परीक्षेचे स्वरूप -

      अ) पूर्वपरीक्षा - सामान्य अध्ययनाची 250 गुण असलेली ही परीक्षा असते. यामध्ये 125 बहुपर्यायी प्रश्न असतात. 2 तास वेळ यासाठी उपलब्ध असतो.

      ब) मुख्य परीक्षा - मुख्य परीक्षा ही 200 गुणांची असते. यामध्ये निबंध, उतार्‍यावरील प्रश्न, सामान्य अध्ययनावरील प्रश्न असतात. यासाठी 3 तास वेळ असतो. मुख्य परीक्षा ही लेखी स्वरूपाची असते.

      सूचना - पूर्वपरीक्षा व मुख्य परीक्षा एकाच दिवशी होते. पूर्वपरीक्षा व मुख्य परीक्षा दोन्ही उत्तीर्ण झालेल्यांना मुलाखतीसाठी दिल्लीला बोलावले जाते.

      क) शारीरिक परीक्षा - मुलाखतीसाठी बोलावलेल्या परीक्षार्थींना शारीरिक परीक्षा पास होणे अनिर्वाय असते. यामध्ये 100 मीटर शर्यत, 800 मीटर शर्यत, गोळाफेक, लांब उडी इत्यादींचा समावेश होतो. त्यानंतर मेडिकल परीक्षा घेण्यात येते.

       ड) मुलाखत - शारीरिक व मेडिकल परीक्षा पास झालेल्या परीक्षार्थींना मुलाखतीसाठी बोलावले जाते. मुलाखतीमध्ये बायोडाटा, चालू घडामोडी, आंतरिक सुरक्षा इत्यादींवर प्रश्न विचारले जातात. मुलाखतीसाठी 150 गुण असतात. पूर्वपरीक्षा, मुख्य परीक्षा, मुलाखत यातील गुणांची बेरीज करून गुणवत्ता यादीद्वारे निवड केली जाते.

 

3)  भारतीय वन सेवा खपवळरप

       Indian Forest Service (IFS)

       ही परीक्षा भारतीय प्रशासकीय सेवेसारखीच अखिल भारतीय परीक्षा दर्जा प्राप्त असलेली सेवा आहे. या परीक्षेद्वारे भारतीय वन अधिकारी या वर्ग-अ पदी निवड केली जाते.

       परीक्षेसाठी पात्रता -

       मान्यताप्राप्त विद्यापीठातून पदवीप्राप्त कोणतीही व्यक्ती ही परीक्षा देऊ शकते.

       या परीक्षेसाठी वयोमर्यादा -

       खुला वर्ग - 21 वर्षे ते 32 वर्षे

       इतर मागासवर्गीय - 21 वर्षे ते 35 वर्षे

       अनुसूचित जाती/जमाती - 21 वर्षे पूर्ण (कमाल वयोमर्यादा नाही)

       किती वेळा ही परीक्षा देता येते?

       खुला वर्ग - 6 वेळा

       इतर मागासवर्गीय- 9 वेळा

       अनुसूचित जाती/जमाती - मर्यादा नाही

       परीक्षेचे स्वरूप -

       अ) पूर्वपरीक्षा - भारतीय वनसेवेसाठी पूर्वपरीक्षा व नागरी सेवा परीक्षेची पूर्वपरीक्षा ही एकच असते. यासाठी नागरी सेवा परीक्षेचे जे स्वरूप आहे तेच स्वरूप येथे आहे.

       ब) मुख्य परीक्षा - पूर्वपरीक्षा उत्तीर्ण झालेल्यांना मुख्य परीक्षेसाठी बोलावण्यात येते. ही लेखी स्वरूपाची असते. यामध्ये 6 पेपर असतात -

*     पेपर 1 - इंग्रजी - 300 गुण 3 तास

*     पेपर 2 - सामान्य ज्ञान - 300 गुण 3 तास

*     पेपर 3 - वैकल्पिक विषय 1 (भाग 1) - 300 गुण - 3 तास

*     पेपर 4 - वैकल्पिक विषय 1 (भाग 2) - 300 गुण - 3 तास

*     पेपर 5 - वैकल्पिक विषय 2 (भाग 1) - 300 गुण - 3 तास

*     पेपर 6 - वैकल्पिक विषय 2 (भाग 2) - 300 गुण - 3 तास

       या परीक्षेसाठी उपलब्ध असलेल्या विषयांमधूनच तुम्हाला दोन विषयांची वैकल्पिक विषय म्हणून निवड करावी लागते.

       क) मुलाखत - या परीक्षेसाठी मुलाखतीचे 300 गुण असतात. मुख्य परीक्षा व मुलाखतीच्या गुणांची बेरीज करून गुणवत्ता यादीद्वारे निवड केली जाते.

       

4)  असिस्टंट प्रॉव्हिडंट फंड कमिशनर - वर्ग-अ

       (Assistant Provident Fund Commissioner) (Group-A) 

       कामगार मंत्रालयाद्वारे या पदासाठी जागा घोषित केल्या जातात. केंद्रीय लोकसेवा आयोग यासाठी परीक्षा होते. या परीक्षेसाठीची पात्रता ही नागरी सेवा परीक्षेसारखीच आहे.

       परीक्षेचे स्वरूप -

       अ) मुख्य परीक्षा - 100 गुण यामध्ये 120 प्रश्न बहुपर्यायी स्वरूपाचे असतात. त्यामध्ये सामान्य अध्ययन व अंकगणित यावरील प्रश्न विचारले जातात.

       ब) मुलाखत - मुख्य परीक्षा उत्तीर्ण झालेल्यांना मुलाखतीसाठी दिल्लीला बोलावले जाते.

       मुख्य परीक्षा व मुलाखतीमधील गुणांची बेरीज करून गुणवत्ता यादीद्वारे निवड केली जाते.

       या परीक्षांखेरीज भारतीय अभियांत्रिकी सेवा, भारतीय भूगर्भ सर्वेक्षण परीक्षा इत्यादी परीक्षादेखील केंद्रीय लोकसेवा आयोगाद्वारे घेतल्या जातात.

       या सर्व परीक्षांसंबंधीची विस्तृत माहिती ही UPSC.gov.in या वेबसाइटवर तुम्हाला वाचता येईल.