Study Circle

नागरी लोकसेवा मुख्य परीक्षा  

             2013 च्या नागरी सेवा मुख्य परीक्षेत 1750 पैकी सर्वात जास्त गुण 796. त्यावर्षी अंतिम निकालात तिसर्‍या क्रमांकाने उत्तीर्ण रचितराज पांडे या उमेदवारास मिळाले होते. 2014 च्या परीक्षेत अंतिम निकालात सर्वप्रथम आलेल्या इला सिंघल या उमेदवारास मुख्य परीक्षेत 1750 पैकी 920 गुण मिळाले आहेत. तसेच यावर्षीच्या निकालात 800 पैकी जास्त गुण मिळविलेल्या विद्यार्थ्यांची संख्या 10 पेक्षा जास्त आहे. थोडक्यात मुख्य परीक्षेत 50% पेक्षा जास्त गुण मिळविता येऊ शकतात, फक्त त्यासाठी उमेदवाराची लेखी अभिव्यक्ती अतिशय उत्तम असणे महत्त्वाचे आहे. म्हणजेच नागरी सेवा मुख्य परीक्षेत अधिकार्‍यातील हुशारीबरोबरच त्यांच्यातील शहाणपणा व माणुसकीचे मूल्यमापन करण्यावर भर दिला जातो हे लक्षात येईल. याबाबत मुख्य परीक्षेच्या नोटीफिकेशनमध्ये पुढील  नोंदी आहेत-
 1)   ’नागरी लोकसेवा मुख्य परीक्षेचा महत्त्वाचा उद्देश म्हणजे उमेदवाराकडे असलेली माहिती/ज्ञान/स्मरणशक्ती यांचा विस्तार तपासण्याबरोबरच त्याची एकूणच बुद्धिमत्ता, कौशल्य व एखादा विषय जाणून घेण्याची क्षमता तपासणे. 
 2)   मुख्य परीक्षेतील पेपर 2 ते पेपर 5 मधील सामान्य अध्ययन विषयावरील प्रश्‍नांचे स्वरूप असे असेल की सर्वसाधारण पदवीधराला त्या प्रश्‍नांची उत्तरे देता येऊ शकतील. नागरी सेवेमध्ये कार्य करताना उपयुक्त ठरू शकणार्‍या विविध विषय आणि घटनांबाबत संबंधित उमेदवार किती जागरूक आहे हे तपासण्यासाठी या पेपरमध्ये प्रश्‍न विचारले जातील. 
 3)   निबंध व सामान्य अध्ययनाच्या पेपरमधील प्रश्‍न हे उमेदवाराची विविध मुद्याबाबत असलेली मूलभूत समज व विश्‍लेषणक्षमता जाणून घेण्यावर भर देतील. तसेच देशातील सामाजिक व आर्थिक उद्दिष्टे, ध्येय व गरजा याबाबतची परस्परविरोधी मते जाणून घेण्याची उमेदवाराची कुवत तपासणारे प्रश्‍नही सदर पेपरमध्ये विचारले जातील. 
 4)    उमेदवाराने विचारलेल्या प्रश्‍नांची उत्तरे लिहिताना सदर उत्तरे ही मुद्देसूद, अर्थपूर्ण आणि विषयाला धरून असतील यावर भर देणे आवश्यक आहे.
        UPSC च्या नोटीफिकेशनमध्ये याबाबत सविस्तर माहिती दिली आहे -
 1.     Questions will be asked on matters of general interest. The Exam is intended to be a test  of the specialised or general knowledge of the candidates.
 2.     The object of the exam. is to assess the personal suitability of the candidate for  a career in public service by an expert group of competent and unbiased examiners.
    *    The exam. is intended to judge the mental calibre of a candidate. 
    *    This is really an assessment of not only his/her intellectual qualities but also social traits and  his/her interest in current affairs. 
 3.     Some of the qualities to be judged are mental alertness, critical powers of assimilation,  clear and logical exposition, balance of judgement, variety and depth of interest, ability for social cohesion and leadership,  intellectual and moral integrity.
 4.     The technique of the exam. is that of a natural, directed and purposive assessment, intended to reveal the mental qualities of the candidate.
       Qualities assesed through the various stages of exam   
       UPSC tries to assess the personality of the candiadate by asking  general questions, intended to test the almosty 10 traits, as mentioned below -
 1)    Personal suitability of the candidate for  a career in public service
 2)    Mental alertness, mental calibre  of a candidate. 
 3)    Critical powers of assimilation
 4)    Clear and logical exposition
 5)    Balance of judgement
 6)    Variety and depth of interest
 7)    Ability for social cohesion and leadership
 8)    Intellectual and moral integrity
 9)    Assessment of specialised or general knowledge of the candidate.
 10)    Interest in current events
 1)   Personal suitability of the candidate for  a career in public service -
       At each & every stage of the exam., UPSC tries to find out the candidate's personality and the suitability to the job. Hence it is the duty of the candidate, to let them know that he/she is most the suitable candidate. It should be done in an organised manner with  discipline. Also one should do it humbly but assertively, in a simple manner but confidently and honestly.

 2)   Mental alertness - 
        UPSC selects an officer after judging the mental calibre  of a candidate. The questions asked at all levels are designed to find out alertness, awareness, attitude & aptitude of the candidate. Here alertness is intrinsic, awareness is extrinsic. One should remember that attitude is related to a candidate's willingness to undergo training successfully and effectively. Also aptitude is the capacity of the candidate to perform a given task to achieve a specific target in a given time frame, with available resources.

 3)   Critical powers of assimilation -
       Assimilation is an ability to understand things fully or completely. 
       If a candidate is mentally alert, he will be better placed to assimilate the questions asked and then generate an honest and thoughtful answer.
      There might be lengthy questions to check the ability to assimilate certain things, through his/her answers. 
While reading newspapers, reports or textbooks, or while listening to news, one should cultivate this habit of assimilation. It’s a means of  sensitization towards society.
       To display this trait, one should first carefully  read the question completely. Never ever try to answer  before understanding the question  fully. 
If you incorrectly comprehend a question, chances are very high that you you will get negative marks.

 4)   Clear and logical exposition -
        Critical power of assimilation naturally brings out the trait of clear and logical exposition. One can clearly answer only if one know's the demand of the question.
        Clear exposition, or description of certain thought or idea, requires clear understanding of not only the demand of a question, but also a character that is honest and simple. Only honesty can bring out a clear and logical answer from you.
A candidate tries to impress the examiner with depth and grasp over issues. Avoid this unless the question specifically demands it. This exam is not about impressing the examiner, but about a reflection of your true personality.
        While answering it’s important to be straight to the point. Beating around the bush exhibits your superficial knowledge.
 It’s better not to write the answer than trying to cook up an answer in an attempt to impress the examiner, or trying in vain to answer every question assuming each question carries certain weightage.

 5)    Balance of judgement -
        Once you start answering, it should be unbiased and shouldn’t be judgmental. 
        In the Mains exam, the ability to analyze many issues without bias is always checked. Lot of confidence comes from an understanding of the demand of the question. Portray yourself as an individual fit to become a bureaucrat; and the battle is won.
        While answering one should try to link various issues and analyze them critically. A biased view always reflects shallowness. Instead, your answer should have depth of an understanding of various issues, especially current events.
        Just reading at home is not sufficient to pass this exam.  Don’t think that you can read everything and then just go there and answer all the questions. 
        Many ideas can be refined through intelligent conversations. 
        Be habitual to revise all important current events, form unbiased opinion on each one of them and try to express them in a group or in front of your friends.Talking to many people brings variety into your answer and to your personality as well.
        One should talk more with more people. Try to teach students; try to address a group; if you are stubbornly introvert, then talk to the mirror atleast.

 6)    Variety and depth of interest -
        A Bureaucrat is expected to find solutions to all the problems which he/she faces during his/her carrer at various levels.For that matter he/she, needs to be a master of none, but jack of all trades. In short, he/she should know at least something about everything & not everything about something. So he/she needs to acquire certain productive skills of rationalised analysis.
        To find such traits the UPSC concentrates to find out candiate's depth & variety of interest,  realted to the following issues -
    a)    special subjects of academic study 
    b)     the events which are happening around both within and outside  their own state or country 
    c)    modern school of thought 
    d)    new discoveries which should rouse the curiosity  of well educated youth
        Candidates are expected to have taken an intelligent interest not only in  their special subjects of academic study but also in the events which are happening around them both within and outside their own state or country as well as in modern school of thought and in new discoveries which should rouse the curiosity  of well educated youth.

 7) Ability for social cohesion and leadership
        Most important part of the exam is testing the candidates ability for social cohesion and leadership.
        This is done through asking questions that demand an opinion from you on various socio-economic issues.  So, be thorough with issues related to education, health, weaker sections, etc.
        Candiadtes answers must reflect his/her concern. This concern will be reflected only if  answer is derived from own experiences instead of reproducing facts from the books. Try to answer from experiences. If one really cares about society, examples come on their own.
         UPSC likes you if your answers are genuine and borne out of your own experiences.
         You might have visited schools, you might have know about bad teachers, traveled on bad roads, visited worst hospitals, or worst doctors, or might have been  a victim of police highhandedness, or seen for yourself police brutality against innocent people – quote these in your answers. 

 8) Intellectual and moral integrity
         Throughout the, recruitment procedure, most common trait that is being tested by the UPSC is the candidate's intellectual and moral integrity. Every answer written by candidate carries an hint about this.
Integrity is so crucial that the whole process of preparation depends on it.

 9)    Assessment of specialised or general knowledge of the candidate -
         Questions are designed in such a manner, that they will test the Candidates optimacy in Specialised or general Knowledge related to the following qualities-
    a)    intellectual qualities (IQ)
    b)     social traits  (SQ)
    c)     Thought process (TQ)
    d)     emotional stability (EQ)
          Here optimum konwledge means information sufficient & assential to solve a particular Questions.

 10) Interest in current events
          Interest in current events is amply checked in thePrelims, Mains & interview.  Here UPSC checks consistency and depth of interest. 
          Never give up reading newspapers. As this exam is an year long process, you must read newspapers every day.

 मुख्य परीक्षा

          2013 आणि 2014 च्या डिसेंबरमध्ये णझडउ नागरी सेवा मुख्य परीक्षा पार पडली. या दोन्ही परीक्षांत प्रत्येक उमेदवारास एकूण 9 पेपरची उत्तरे प्रत्येकी 3 तासात केंद्रीय लोकसेवा आयोगाने पुरविलेल्या उत्तरपत्रिकेत प्रत्येकी सुमारे 4000 शब्दात लिहिणे अपेक्षित होते. सदर परीक्षेत उमेदवारास त्याच्या वैकल्पिक विषयासहित प्रतिदिन 2 पेपर्स प्रमाणे 5 दिवस परीक्षा द्यावी लागली. 
          या पेपर्सबाबतची माहिती पुढीलप्रमाणे -

पेपर (गुण) वेळ20142013
1)    भाषा पेपर मराठी (300)  3 तास  2500 2500 
2)    भाषा पेपर इंग्रजी (300)3 तास  2500 2500 
3)    निबंध (250) 3 तास  2500 2500 
4)    सामान्य अध्ययन-1 (250)3 तास  37505000
5)    सामान्य अध्ययन-2 (250)  3 तास  4000 5000
6)    सामान्य अध्ययन-3 (250)  3 तास  4000 5000
7)    सामान्य अध्ययन-4 (250) 3 तास  34003400
8)    वैकल्पिक विषय पेपर-1 (250)   3 तास   4000 5000
9)    वैकल्पिक विषय पेपर-2 (250) 3 तास   400  5000

         2013 साली सामान्य अध्ययनाच्या 4 पेपरमध्ये मिळून एकूण 1000 गुणांसाठी 89 प्रश्‍न विचारण्यात आले होते, तर 2014 साली प्रश्‍नांची संख्या 79 होती. यामध्ये कोणत्याही प्रकारचा पर्याय नव्हता, सर्वच्या सर्व प्रश्‍नांची उत्तरे लिहिणे प्रत्येक उमेदवाराला अनिवार्य होते.
         सामान्य अध्ययन पेपर 1 मधील बहुतांश प्रश्‍न हे 10 गुणांसाठी होते व त्यांची उत्तरे 2013 साली 200 शब्दात, तर 2014 साली 150 शब्दात लिहिणे अपेक्षित होते. 
         सामान्य अध्ययन पेपर 2 व 3 मधील प्रश्‍नांची उत्तरे 2013 व 2014 मध्ये साली 200 शब्दात लिहिणे अपेक्षित होते, मात्र प्रत्येक प्रश्‍नासाठी असलेले गुण अनुक्रमे 10 व 12.50 असे होते.
         सामान्य अध्ययनाच्या पेपरमध्ये सर्व प्रश्‍नांची उत्तरे प्रत्येकी सुमारे 4 हजार शब्दांत प्रत्येकी 180 मिनिटांत लिहिणे अपेक्षित होते, म्हणजे 25 शब्द एका मिनिटात लिहिण्याचा वेग उमेदवाराकडे असणे आवश्यक होते. 
         प्रश्‍नांचे स्वरूप -
         सामान्य अध्ययन पेपरमधील विचारले गेलेल्या प्रश्‍नामध्ये उमेदवाराकडे असलेली माहिती तपासण्यापेक्षा त्याची विश्‍लेषण क्षमता, वैचारिक पातळी, सकारात्मक दृष्टिकोन, मुद्देसूदपणा, अभिव्यक्ती, निर्णय क्षमता तपासण्यावरच भर देण्यात आला होता. येथे उमेदवाराचे लेखन कौशल्य खूप महत्त्वाचे ठरते. त्यामुळे त्याचा सराव करणे आवश्यक आहे. 
         पेपर लिहिताना 1 मिनिटास 25 शब्द हा वेग विचारात घेतला तर 10 गुणांच्या 150 शब्दांच्या प्रश्‍नांचे उत्तर 7 ते 8 मिनिटात पूर्ण करणे आवश्यक ठरते. अनेक विद्यार्थ्यांना वेळेचे हे भान न राहिल्याने पेपर पूर्ण करणे जमलेले नाही. त्यामुळे ज्या विद्यार्थ्याने कमाल शब्द मर्यादेपेक्षा (200 शब्द) थोड्या कमी शब्दात उत्तरे लिहिण्याचे धोरण पाळले, त्यांचा पेपर वेळेत पूर्ण झाला. स्टडी सर्कलच्या अनेक विद्यार्थ्यांनी हीच स्ट्रॅटेजी वापरली होती.
         सर्व सामान्य अध्ययन विषयांचा जो अभ्यासक्रम आहे त्यातील सर्व घटक, उपघटक व मुद्यांना, विचारलेल्या प्रश्‍नामध्ये योग्य न्याय देण्यात आला होता. कोणत्याही एका विशिष्ट घटकावर जास्त भर देण्यापेक्षा सर्व मुद्यांना स्पर्श करणारे प्रश्‍न विचारले गेल्याने विद्यार्थ्यांनी तयारी करताना अभ्यासक्रमातील कोणताही घटक ऑप्शनला टाकणे योग्य ठरणार नाही.
          प्रत्येक पेपरमधील प्रश्‍न हे भारतातील घडामोडी आणि भारतावर परिणाम करू शकणार्‍या बाबीवरच केंद्रित होते. त्यातही अभ्यासक्रमातील मुद्यांची सांगड सद्य घटनांशी घातली होती. 
          सामान्य अध्ययन पेपर-1 मधील भारतीय संस्कृती, समाज आणि इतिहासावरील प्रश्‍न हे उमेदवाराची टोकाची विश्‍लेषण क्षमता तपासणारे होते. 
          भूगोल मधील काही प्रश्‍न हे उमेदवाराच्या संकल्पना आणि संबंधित माहिती तपासणारे होते. 
          पेपरमध्ये विचारलेल्या प्रश्‍नांतून एक गोष्ट स्पष्ट होते की परीक्षेच्या 3 ते 4 आठवडे अगोदरच पेपर सेट केला जातो. कारण पेपरमध्ये तत्कालीन घडामोडी लक्षात घेतल्या जातात.
          सामान्य अध्ययनाची उत्तरे लिहिताना कोणतेही एखादे पुस्तक किंवा शासनाची मासिके यावरच फक्त अवलंबून न राहता तसेच वर्तमानपत्रातील बातम्या एकांगी न वाचता त्याबाबतच्या सर्व बाजू लक्षात घेणे महत्त्वाचे ठरते. द हिंदू, लोकसत्ता, टाइम्स ऑफ इंडिया, बिझनेस लाइन, फ्रंटलाइन, योजना, यासारखी मासिके सदर परीक्षेतील उत्तरे लिहिण्यास उपयोगी ठरू शकतात.
         स्टडी सर्कलच्या ’’स्पर्धा परीक्षा नोकरी संदर्भ, जनरल नॉलेज, नोकरी मार्गदर्शक,’’ या तीन मासिक/साप्ताहिकातून गेल्या वर्षभरात जे लेख प्रकाशित झाले त्यामध्ये मुख्य परीक्षा सामान्य अध्ययन पेपर मध्ये जे 79 प्रश्‍न विचारले गेले त्याच्याशी संबंधित असणार्‍या सुमारे 50 लेखामध्ये त्यांची उत्तरे सापडतात. त्यामुळे जे विद्यार्थी मराठी माध्यमातून या परीक्षेची तयारी करतात, त्यांनी या तीन प्रकाशनाकडे दुर्लक्ष करू नये. प्रा. विजयकुमार शिंदे यांनी लिहिलेले राज्यघटना व प्रशासनाबाबतचे लेख, प्रा. डोईफोडे यांनी लिहिलेले भूगोल, कृषी व पर्यावरणाबाबतचे लेख आणि चालू घडामोडी बाबतचे लेख या परीक्षेसाठी खूपच उपयुक्त ठरले आहेत.

सामान्य अध्ययन  विषयाची तयारी

           सामान्य अध्ययन  या विषयास पूर्वपरीक्षेत 200 गुण, तर मुख्य परीक्षेत 1000 गुण आहेत. एखादा विद्यार्थी खअड/खझड होणार की नाही ते या विषयाच्या तयारीवर अवलंबून आहे. पूर्वपरीक्षेत या विषयाचे एकूण 7 घटक आहेत, तर मुख्य परीक्षेत एकूण घटक 15 आहेत.
           सामान्य अध्ययनाच्या अभ्यासाला सुरुवात करण्यापूर्वी काही बाबी लक्षात घेणे आवश्यक असते. प्रथमत: अभ्यासक्रम आणि त्यांची व्याप्ती समजून घ्यावी, तसेच सद्य:परिस्थितीतील त्यांचे औचित्य लक्षात घेऊन संदर्भसाहित्य संकलीत करावे.  सामान्य अध्ययन विषयाचा आवाका जरी प्रचंड असला तरी काही ठरावीक संदर्भग्रंथांचे सतत वाचन केल्यास या पेपरमध्ये चांगले गुण मिळविता येतात. 
           UPSC ने अभ्यासक्रमाच्या सुरुवातीस नमूद केलेल्या खालील शिफारशी महत्त्वाच्या आहेत. या सूचना सतत लक्षात ठेवाव्यात - 
 1)     पेपरमधील प्रश्‍नांचे स्वरूप आणि दर्जा हा, एखाद्या पदवीधर उमेदवाराला त्याने संबंधित विषयाचा विशेष अभ्यास केला नसतानाही उत्तर देता येऊ शकेल, अशा प्रकारचा असेल. प्रश्‍नांचा मुख्य उद्देश म्हणजे विविध विषयासंबंधी एखाद्या उमेदवाराची असलेली जागरूकता तपासणे.
 2)     उमेदवारांना संबंधित विषयातील घटक व उपघटकाबाबत अलीकडच्या घडामोडी तसेच प्रगतीविषयी ज्ञान असणे आवश्यक.
           या सूचना आणि अभ्यासक्रमाची व्याप्ती लक्षात घेऊनच प्रत्येक घटकातील अभ्यासाची दिशा ठरवावी. प्रत्येक घटकाला/उपघटकाला द्यावा लागणारा वेळ निर्धारित करावा. पुस्तकांचा नियमित वापर करून अभ्यासक्रमातील मूलभूत संकल्पना, उपयोजित बाबी, विविध समस्यांवर मात करण्यासाठी केलेल्या उपाययोजना व अभ्यासक्रमातील घटकासंबंधी, भोवताली घडणार्‍या चालू घडामोडी, अशी अभ्यासाची दिशा असावी.
          परीक्षार्थीकडून केवळ पाठांतर किंवा माहिती असणे अपेक्षित नाही, तर सद्य:परिस्थितीतील समस्यांवर तोडगा काढण्यासाठी ज्ञानाचा कसा वापर केला जाऊ शकतो, हे त्याला माहित असणे गरजेचे आहे. 
          परीक्षार्थीनी भौगोलिक घडामोडींकडे डोळे उघडे ठेऊन पाहणे गरजेचे आहे. केवळ तांत्रिक किंवा वैज्ञानिक माहिती/ज्ञान न घेता एक भावी शासकीय अधिकारी या नात्याने या घटनांकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन विकसित होणे आवश्यक आहे. 
          अनेकदा अभ्यासक्रमात एखादाच प्रमुख घटक नमूद केलेला असतो. प्रत्यक्षात मात्र त्या घटकात इतर अनेक उपघटक व मुद्दे समाविष्ट होत असतात. म्हणून त्या-त्या घटकांत नेमका कोणता अभ्यासक्रम येतो याचा बारकाईने विचार करावा.
          नोट्स काढताना प्रत्येक घटक-उपघटकांची विस्तृत चौकट विकसित करावी. उदा. भारतीय समाजातील विविधता या मुख्य घटकात विविधतेचा अर्थ, तिची भिन्न रूपे, तिची कारणे, समाजावर पडलेला प्रभाव आणि झालेला परिणाम, विविधतेच्या संवर्धनाची गरज व महत्त्व, विविधतेच्या संवर्धनासाठी स्वीकारलेले उपाय, त्यातील अडचणी व आव्हाने अशारीतीने व्यापक संदर्भचौकट तयार करावी. आपल्या तयारीत नेमकेपणा यावा यासाठी अशा प्रकारची संदर्भ चौकट अत्यावश्यक मानावी.
          नागरी सेवा मुख्य परीक्षेच्या तयारीत पुढील मुद्यांना जास्त महत्त्व देणे आवश्यक आहे -
 *     अभ्यासक्रमातील सर्व घटक आणि उपघटक वारंवार लिहून ती आपल्या स्मरणशक्तीत घट्ट नमूद करावेत.
 *     मुख्य परीक्षेच्या सविस्तर अभ्यासक्रमाची कॉपी सतत आपल्या जवळ उपलब्ध असावी.
          Time Duration required for Mains 
 1)    Preparation for GS1 or any other paper can be finished in 20 days provided one is  focused and determined.
 2)    All the 7 papers can be studied within 20 x 7 = 140 days.
 3)    Qualifying Languages papers can be finished within 5 x 2  = 10 days

प्रश्‍नपत्रिकेचे स्वरूप
(अ) पात्रता पेपर
1) मातृभाषा पेपर (मराठी)

300 गुण, 3 तास, एकूण प्रश्‍नसंख्या - 6
 1)     निबंध लेखन - दिलेल्या 2 विषयावर प्रत्येकी 50 गुणांसाठी आणि 300 शब्दात.  एकूण 100 गुण.
 2)     उतार्‍यावरील प्रश्‍नांची उत्तरे - प्रत्येकी 10 गुणासाठी एकूण 6 प्रश्‍न. एकूण 60 गुण.
 3)     दिलेल्या उतार्‍याचे सारांश लेखन - 60 गुण 
         (449 शब्दांच्या उतार्‍याचे 150 शब्दांत सारांश लेखन)
 4)     इंग्रजी उतार्‍याचे मराठीत भाषांतर (20 गुण)
 5)     मराठी उतार्‍याचे इंग्रजीत भाषांतर (20 गुण)
 6)     अ)     वाक्प्रचार व म्हणींचा अर्थ सांगून वाक्यात उपयोग. प्रत्येकी 2 गुणांसाठी 5 प्रश्‍न. एकूण गुण - 10.
          ब)     कल्पनाविस्तार- दिलेल्या कल्पनांचा 10 वाक्यात विस्तार-प्रत्येकी 5 गुणांसाठी 2 कल्पना. एकूण गुण -10.
          क)     संवादलेखन - दिलेल्या विषयावर 20 वाक्यांचे संवादलेखन - 10 गुण.
           ड)     दिलेल्या शब्दाचे विरुद्धार्थी शब्द - प्रत्येकी 1 गुणासाठी 10 गुण.

2) इंग्रजी भाषा पेपर

 300 गुण, 3 तास, एकूण प्रश्‍नसंख्या - 4
 1)     निबंध लेखन - दिलेल्या 2 विषयावर प्रत्येकी 50 गुणांसाठी आणि 300 शब्दात.  एकूण 60 गुण.
 2)     उतार्‍यावरील प्रश्‍नांची उत्तरे - प्रत्येकी 10 गुणासाठी एकूण 5 प्रश्‍न. एकूण 50 गुण.
 3)     अ)     दिलेल्या उतार्‍याचे सारांशलेखन करून शीर्षक देणे - 60 गुण (537 शब्दांच्या उतार्‍याचे 180 शब्दांत सारांश                            लेखन)
         ब)      दिलेल्या उतार्‍याचे सारांशलेखन - 40 गुण (541 शब्दांच्या उतार्‍याचे 180 शब्दांत सारांशलेखन)
 4)    अ)      दिलेल्या शब्दाचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी वाक्यात उपयोग. प्रत्येकी 1 गुणांसाठी 10 प्रश्‍न. एकूण गुण-10.
         ब)      दिलेल्या वाक्यांचे अर्थ न बदलता व्याकरणदृष्ट्या शुद्ध स्वरूपात लेखन. प्रत्येकी 1 गुणांसाठी 10 प्रश्‍न. एकूण                         गुण - 10.
         क)     कंसात दर्शविल्याप्रमाणे दिलेल्या वाक्याचा अर्थ न बदलता रचना बदलणे. प्रत्येकी 1 गुणांसाठी 10 प्रश्‍न. एकूण                       गुण - 10.
         ड)     दिलेल्या शब्द समूहातील शब्द वाक्यातील रिकाम्या जागी भरणे. प्रत्येकी 1 गुणासाठी 5 प्रश्‍न, एकूण गुण 5.
         इ)     वाक्याच्या सुरुवातीला ळीं वापरून पुनर्लेखन. प्रत्येकी 1 गुणासाठी 5 प्रश्‍न, एकूण गुण 5.
         फ)     वाक्यातील रिकाम्या जागी भरण्यासाठी दिलेल्या शब्दांचा वापर करणे. प्रत्येकी 1 गुणासाठी 5 प्रश्‍न एकूण गुण 5.
         ग)    दिलेल्या शब्दाचे विरुद्धार्थी शब्द लिहिणे. प्रत्येकी 1 गुणासाठी 5. एकूण गुण - 5

(ब) गुणवत्तेसाठी विचारात घेतले जाणारे पेपर
3) निबंध विषय

          250 गुण, 3 तास. एकूण प्रश्‍न - 8. 
          2014 पासून सदर पेपरमध्ये दोन विभागात प्रत्येकी 4 विषय दिलेले असतात आणि त्यापैकी एका विषयावर सुमारे 1 हजार ते 1200 शब्दात निबंध लिहावयाचा असतो. एका निबंधासाठी 125 गुण असतात. उमेदवाराने अ‍ॅडमिशन सर्टिफिकेटमध्ये नमूद केलेल्या माध्यमात आयोगाने दिलेल्या क्वेशन कम अन्सर (QCA) बुकलेटमध्ये असलेल्या रिक्त जागेतच निबंध लिहिणे आवश्यक असते. तसेच शब्दमर्यादा काटेकोरपणे पाळणे आवश्यक आहे. 
2014 च्या परीक्षेत निबंधाचे विषय पुढीलप्रमाणे होते -
        विभाग (अ)
 1)     जास्त सत्तेबरोबर जास्त उत्तरदायित्व येते.
 2)     युवकासाठी स्पर्धेचा दर्जा वाढणे हितकारक आहे का ?
 3)     शैक्षमिक क्षमता आणि प्रगतीचे चांगले निर्दशक म्हणून प्रमाणभूत चाचण्या योग्य आहेत का ?
 4)     दूधारी तलवारपेक्षा शब्द हे जास्त तिष्ण असतात.
        विभाग (ब)
 1)     नीतीगतीहिनता (Policy Parlisces) की अंमलबजावणी गतीहिनता (Paralysis of implementation) यापैकी कशामुळे देशाच्या आर्थिक विकासात मंदी आली. 
 2)     स्टिंग ऑपरेशन हे वैयक्तिक जीवनावरील अतिक्रमण आहे का ?
 3)     ऑलिंपिकमध्ये 50 सुवर्णपदक : भारतासाठी ही वास्तविकता होऊ शकते का ?
 4)     पर्यटन : भारतीयासाठी ही एक या नंतरची मोठी गोष्ट आहे का ?
         2013 च्या परीक्षेत निबंधाचे विषय पुढीलप्रमाणे होते-
 1)     तुम्हाला दुसर्‍यामध्ये जो बदल हवा आहे तो प्रथम स्वतःमध्ये आणा - गांधीजी
 2)     वसाहतवादी मानसिकता भारताच्या यशामध्ये अडथळा बनली आहे का?
 3)     जीडीएच (ग्रॉस डोमेस्टिक हॅप्पीनेस) सहीत जीडीपी (ग्रॉस डोमेस्टिक प्रॉडक्ट) देशाच्या संपन्नतेच्या मूल्यांकनाचा योग्य निर्देशांक असू शकतो. 
 4)     राष्ट्राच्या विकास आणि सुरक्षेसाठी विज्ञान व तंत्रज्ञानच सर्वात जास्त उपयुक्त आहे. 

  *  Broad Syllabus Of GS-1 -
      Indian Heritage and Culture, History and Geography of the World and Society.
      Under this heading  total 12 topics and around 40 sub-topics are given in the syllabus.
  *  Broad Syllabus Of GS-2 -
      Governance, Constitution, Polity, Social Justice and International relations.
      Under this heading  total 18 topics and around 50 sub-topics are given in the syllabus.
  *  Broad Syllabus Of GS-3 -
      Economic Development, Technology, Bio diversity, Environment, Security , Disaster Management
      Under this heading  total 19 topics and around 60 sub-topics are given in the syllabus.
  *  Broad Syllabus Of GS-4 -
      Ethics, Integrity, Attitude
      Under this heading  total 8 topics and around 20 sub-topics are given in the syllabus.

4) सामान्य अध्ययन पेपर - 1

          एकूण गुण 250, वेळ 3 तास, एकूण प्रश्‍नसंख्या - 25
          सदर पेपरमध्ये दिलेल्या 25 प्रश्‍नांची उत्तरे आयोगाने पुरविलेल्या क्वेशन्स कम अन्सरशीटमध्ये, प्रत्येक प्रश्‍न व उपप्रश्‍ना साठी दिलेल्या जागेत शब्दमर्यादा पाळून लिहिणे आवश्यक होते. 
 *     हिंदी/इंग्रजी लिपीत 25 प्रश्‍न विचारण्यात आले होते. 
 *     उत्तरे दिलेल्या शब्दमर्यादेत लिहिणे आवश्यक होते. 
 *     सर्व प्रश्‍न सोडविणे अनिवार्य होते. 
       2014 ची परीक्षा -
 *     (150 शब्द =10 गुण) प्रश्‍नांची संख्या -25
        (प्रश्‍न क्र. 1 ते 25)
        2013 ची परीक्षा -
 *     (200 शब्द =10 गुण) प्रश्‍नांची संख्या -20
        (प्रश्‍न क्र. 1, 3 ते 18, 21, 24 ते 25)
 *     (100 शब्द =5 गुण) उपप्रश्‍न/प्रश्‍नांची संख्या - 10
        (प्रश्‍न क्र. 2, 19, 20, 22, 23)

5) सामान्य अध्ययन पेपर - 2

         एकूण गुण 250, वेळ 3 तास, एकूण प्रश्‍नसंख्या - 20. सदर पेपरमध्ये दिलेल्या 25 प्रश्‍नांची उत्तरे आयोगाने पुरविलेल्या क्वेशन्स कम अन्सरशीटमध्ये प्रत्येक प्रश्‍न व उपप्रश्‍नासाठी दिलेल्या जागेत शब्दमर्यादा पाळून लिहिणे आवश्यक होते. 
        2014 ची परीक्षा -
 *     (200 शब्द =12.5 गुण) प्रश्‍नांची संख्या -20
       (प्रश्‍न क्र. 1 ते 20)
       2013 ची परीक्षा -
 *    (200 शब्द =10 गुण) प्रश्‍नांची संख्या -25
      (प्रश्‍न क्र. 1 ते 25)

6) सामान्य अध्ययन पेपर - 3

        एकूण गुण 250, वेळ 3 तास, एकूण प्रश्‍नसंख्या - 25. सदर पेपरमध्ये दिलेल्या 25 प्रश्‍नांची उत्तरे आयोगाने पुरविलेल्या क्वेशन्स कम अन्सरशीटमध्ये प्रत्येक प्रश्‍न व उपप्रश्‍नासाठी दिलेल्या जागेत शब्दमर्यादा पाळून लिहिणे आवश्यक होते. 
         2014 ची परीक्षा -
 *      (200 शब्द =10 गुण) प्रश्‍नांची संख्या -20
        (प्रश्‍न क्र. ते 20)
        2013 ची परीक्षा -
 *      (200 शब्द =10 गुण) प्रश्‍नांची संख्या -22
        (प्रश्‍न क्र. 1, 3 ते 18, 21, 24 ते 25)
 *      (100 शब्द =5 गुण) प्रश्‍नांची संख्या - 3
        (प्रश्‍न क्र. 9, 16, 17)

7) सामान्य अध्ययन पेपर - 4

         एकूण गुण 250, वेळ 3 तास, एकूण प्रश्‍नसंख्या - 14.
        सदर पेपरमध्ये दिलेल्या 14 प्रश्‍नांची उत्तरे आयोगाने पुरविलेल्या क्वेशन्स कम अन्सरशीटमध्ये प्रत्येक प्रश्‍न व उपप्रश्‍ना साठी दिलेल्या जागेत शब्दमर्यादा पाळून लिहिणे आवश्यक होते.
       2014 ची परीक्षा -
       सेक्शन (ए) : 130 गुण
 *    (150 शब्द =10 गुण) उपप्रश्‍न व प्रश्‍नांची संख्या -13
       (प्रश्‍न क्र. 1 ते 8). 
       सेक्शन (बी) : 120 गुण
       केसीसचा अभ्यास आणि त्यावरील प्रश्‍नांची उत्तरे 
 *    (250 शब्द = 20 गुण) प्रश्‍नांची संख्या - 6
       (प्रश्‍न क्र. 9 ते 14)
       सेक्शन (ए) : 125 गुण
 *    (150 शब्द =10 गुण) प्रश्‍नांची संख्या -10
       (प्रश्‍न क्र. 1, 3, 4, 5, 6, 7, 8)
 *    (100 शब्द = 10 गुण) प्रश्‍नांची संख्या - 1
       (प्रश्‍न क्र. 2 बी)
 *    (50 शब्द = 3 गुण) प्रश्‍नांची संख्या - 5
       (प्रश्‍न क्र. 2 ए, 250 शब्द - 3 ु 5 = 15 गुण) 
       सेक्शन (बी): 125 गुण
       केसीसचा अभ्यास आणि त्यावरील प्रश्‍नांची उत्तरे 
 *    (300 शब्द =25 गुण) प्रश्‍नांची संख्या -1
       (प्रश्‍न क्र. 11)
 *    (250 शब्द =20 गुण) प्रश्‍नांची संख्या -5
       (प्रश्‍न क्र. 9, 10, 12, 13, 14)

   8) वैकल्पिक विषय पेपर-1

        250 गुण, 3 तास, 8 पैकी 5 प्रश्‍नांची उत्तरे लिहिणे, प्रत्येक प्रश्‍नाला 50 गुण.

9) वैकल्पिक विषय पेपर-2

        250 गुण, 3 तास, 8 पैकी 5 प्रश्‍नांची उत्तरे लिहिणे.
        वैकल्पिक विषयाच्या प्रत्येक पेपरमधील 8 प्रश्‍न हे दोन गटात विभागले होते. त्यापैकी प्रश्‍न 1 व 5 अनिवार्य होते. या दोन्ही प्रश्‍नामध्ये प्रत्येकी 5 उपप्रश्‍न होते व त्या प्रत्येकाची उत्तरे 10 गुणांसाठी कमाल 150 शब्दात लिहने अपेक्षित होते. उर्वरित 6 प्रश्‍नापैकी कोणतेही 3 प्रश्‍न सोडविण आवश्यक होते, पण त्यातही किमान 1 प्रश्‍न प्रत्येक विभागातून असणे आवश्यक होते. पेपरची सर्वसाधारण रचना पुढीलप्रमाणे होती -

विभाग (अ)

 प्रश्‍न (1)    खालील बाबीवर प्रत्येकी 150 शब्दात लघुटिपा लिहा. (10 x 5 = 50)
    (a),  (b),  (c),  (d),  (e)
 प्रश्‍न (2)    खालील प्रश्‍नांची उत्तरे प्रत्येकी 250 शब्दात लिहा.
    (a) 20 गुण, (b) 15 गुण, (c) 15 गुण
 प्रश्‍न (3)    प्रश्‍न (2) प्रमाणेच
 प्रश्‍न (4)    खालील प्रश्‍नांची उत्तरे प्रत्येकी 400 शब्दात लिहा.
    (a) 25 गुण, (b) 25 गुण    (25 x 2 = 50)

विभाग (B)

 प्रश्‍न (5)    खालील बाबीवर प्रत्येकी 150 शब्दात लघु टिपा लिहा. (10 x 5 = 50)
 प्रश्‍न (6)    खालील प्रश्‍नांची उत्तरे प्रत्येकी 250 शब्दात लिहा.
    (a) 20 गुण, (b) 15 गुण, (c) 15 गुण
 प्रश्‍न (7)    खालील प्रश्‍नांची उत्तरे प्रत्येकी 250 शब्दात लिहा.
    (a) 20 गुण, (b) 10 गुण, (c) 20 गुण
 प्रश्‍न (8)    खालील प्रश्‍नांची उत्तरे प्रत्येकी 400 शब्दात लिहा.
    (a) 25 गुण, (b) 25 गुण    (25 x 2 = 50)
    थोडक्यात, 10 प्रश्‍नांची उत्तरे प्रत्येकी 10 गुणासाठी 150 शब्दात लिहिणे, उर्वरित 3 प्रश्‍नांची उत्तरे प्रत्येकी 50 गुणांसाठी लिहिणे अपेक्षित होते.

मुख्य परीक्षेचे माध्यम 

           आयोगाने या परीक्षेतील सामान्य अध्ययन, निबंध व वैकल्पिक विषय व मुलाखत यांचे माध्यम याबाबतीत विद्यार्थ्यांना पूर्ण व व्यापक निवड स्वातंत्र्य बहाल केले आहे. त्यामुळे कोणत्याही शाखेतील व माध्यमातील पदवीधर कोणताही वैकल्पिक विषय निवडू शकतो आणि आपल्या पसंतीनुसार परीक्षेचे माध्यमही निवडू शकतो. भारतीय सनदी सेवेचा चेहरा 1990 नंतर मोठ्या प्रमाणात बदलल्याचे जे दिसते त्यामागे मातृभाषेतून परीक्षा देण्याची सोय हे महत्त्वाचे कारण आहे. आतापर्यंत आपापल्या मातृभाषेतून परीक्षा देऊन अनेक विद्यार्थी नागरी सेवापदी विराजमान झाले आहेत. ग्रामीण, निमशहरी, बहुजन पार्श्‍वभूमी असणारे आणि प्रादेशिक भाषेतून पदवी संपादित केलेले शेकडो उमेदवार युपीएससीच्या अंतिम यादीत झळकले आहेत. 
          मराठी विद्यार्थी आणि परीक्षेचे माध्यम -
         उत्तरे लिहिण्याच्या दृष्टिकोनातून (मराठी/इंग्रजी/हिंदी) मुख्य परीक्षेची तयारी करणारे महाराष्ट्रातील विद्यार्थी हे चार प्रकारचे आहेत -
 1) मराठी माध्यमातून पदवी घेतलेले व मराठी माध्यमातूनच UPSC ची नागरी सेवा मुख्य परीक्षा देणारे - असे विद्यार्थी बी.ए./बी.कॉम. (मराठी माध्यम) झालेले असू शकतात आणि सध्या तरी महाराष्ट्रात अशा विद्यार्थ्यांची संख्या जास्त आहे. गेली दहा वर्षे डी.एड. पदविकाधारक प्राथमिक शिक्षकांचे यशवंतराव चव्हाण मुक्त विद्यापीठातून अशाप्रकारे पदवी घेण्याचे प्रमाण खूपच वाढलेले आहे आणि रमेश घोलपसारखे विद्यार्थी गेल्या वर्षी खअड साठी निवडले गेले आहेत. स्टडी सर्कलने गेल्या 20 वर्षात महाराष्ट्राच्या कानाकोपर्‍यात मराठी माध्यमातून IAS/IPS/IRS होता येते हा संदेश पोचविला. त्यासाठी अभ्यास चळवळ सुरू केली. तसेच अनेक प्रकाशकांनी इंग्रजी/हिंदी भाषेतील विविध पुस्तके भाषांतरित केली आहेत.
 2) इंग्रजी माध्यमातून पदवी घेतलेले आणि इंग्रजी माध्यमातूनच UPSC ची मुख्य परीक्षा देणारे - असे विद्यार्थी हे B.E./B.Tech./B.Sc./B.Com./B.A./M.B.B.S./B.A.M.S./B.H.M.S./B.D.S./B.Pham. इत्यादी पदवीधर असू शकतात. यातील बहुतांश विद्यार्थी हे Geography/Public Administration/Psychology/Sociology/Medical Science/Animal Husbandry/Chemistry/Physics/Zoology/Botany, इत्यादी किंवा इतर विषय घेऊन तयारी करीत असतात. दिल्लीस जाऊन तेथील मार्गदर्शक संस्थांचे मार्गदर्शन घेणारे बहुतांश विद्यार्थी या प्रकारात मोडतात.
 3) इंग्रजी माध्यमातून पदवी घेतलेले पण मराठी माध्यमातून UPSC ची मुख्य परीक्षा देणारे विद्यार्थी - असे विद्यार्थी हे वर नमूद केलेले पदवीधर (इंग्रजी माध्यमातील) असतात, पण त्यांना मराठी माध्यमातून मुख्य परीक्षा द्यावयाची असते. अशा विद्यार्थ्यांची संख्या महाराष्ट्रात जास्त आहे. अनेक विद्यार्थी इंग्रजी माध्यमातून पदवी शिक्षण घेतलेले अथवा घेत असले तरी निमशहरी व ग्रामीण भागात शिक्षणाच्या सुविधांचा अजूनही मोठ्या प्रमाणात अभाव दिसून येतो. विद्यार्थ्यांना इंग्रजी संदर्भ पुस्तके उपलब्ध असली तरी बर्‍याच महाविद्यालयांत प्राध्यापक इंग्रजीतून शिकवू शकत नाहीत. परिणामी अशा शिक्षणातून निर्माण होणार्‍या पदवीधरांच्या इंग्रजीचा दर्जा हा सर्व सुविधा उपलब्ध असलेल्या विद्यार्थ्यांच्या तुलनेत निम्नच आहे.
 4) इंग्रजी/मराठी माध्यमात पदवी घेतलेले पण ती पदवी मराठी वाङ्मय विषयात नाही, पण UPSC साठी मराठी वाङ्मय विषय घेणारे विद्यार्थी - 1989-90 साली भूषण गगराणी हे मराठी वाङ्मय विषय घेऊन देशात चौथ्या क्रमांकाने उत्तीर्ण झाल्यानंतर मराठी वाङ्मय विषय घेऊन सदर परीक्षेची तयारी करणार्‍यांची संख्या वाढली. त्यात अनेक इंजिनिअर्स व डॉक्टर्स यांचा समावेश होतो. कोणत्याही पदवीधराला मराठी वाङ्मय विषय घेता येतो.
 5) मराठी/हिंदी/इंग्रजी माध्यमातून पदवी घेतलेले पण इंग्रजी/हिंदी माध्यमातून UPSC मुख्य परीक्षा देणारे विद्यार्थी - अशा विद्यार्थ्यांची संख्या अत्यल्प आहे.

मराठी भाषेतील संदर्भ साहित्य 

          येथे हे लक्षात घेतले पाहिजे की, UPSC च्या पूर्व व मुख्यसाठी लागणारे पुरेसे संदर्भ साहित्य मराठीत उपलब्ध असले तरी त्याचा दर्जा निश्‍चितच समाधानकारक नाही. तसेच महाराष्ट्रातील एकाही विद्यापीठाचा अभ्यासक्रम UPSC च्या अभ्यासक्रमासारखा नाही. या विद्यापीठांच्या पुस्तकांचा संदर्भ णझडउ साठी खूपच तोकडा पडतो. गेल्या चार स्पर्धा परीक्षा साहित्य संमेलनात राज्यस्तरावर याबाबत विचारमंथन झाले. या स्पर्धा परीक्षा साहित्य संमेलनात पारित झालेले ठराव शासनाकडे पाठविले. त्याचा पाठपुरावा केला, पण त्यासाठी अपेक्षित प्रतिसाद मिळालेला नाही. मराठी विश्‍वकोशातील बरीच माहिती ही खूपच जुनी आणि आऊटडेटेड झालेली आहे. तिचे अद्ययावतीकरण (Updation) न झाल्याने UPSC ची तयारी करणार्‍या विद्यार्थ्यांना तो माहितीस्रोत त्रोटक वाटतो. नाही म्हणायला YCMOU ने आणि काही प्रमाणात पुण्यातील टिळक महाराष्ट्र विद्यापीठाने प्रकाशित केलेली काही पुस्तके अशा तयारीसाठी उपयुक्त ठरतात. त्यामुळे सुधारीत परीक्षेच्या निमित्ताने मराठीतील स्पर्धा परीक्षेचे साहित्य कसे वृद्धिंगत होईल, त्याचे प्रमाणीकरण कसे होईल याकडे लक्ष दिले पाहिजे. मराठी भाषेशी संबंधित शासकीय व बिगरशासकीय संस्था यासाठी पुढाकार घेत आहेत.
         नव्या घटकांच्या तयारीसाठी नवे, अधिकृत आणि अद्ययावत संदर्भसाहित्य वापरणे उपयुक्त ठरते. मराठी माध्यमातून परीक्षा देणार्‍या विद्यार्थ्यांसाठी एका बाजूला इंग्रजीची तयारी आणि दुसर्‍या बाजूला नव्या अभ्यासक्रमाच्या तयारीसाठी संदर्भाची जुळवाजुळव करण्याचे दुहेरी आव्हान असते. त्यासाठी वर्तमानपत्रे, नियतकालिके, दरवर्षी अभ्यासक्रमावर प्रसिद्ध केले जाणारे संदर्भग्रंथ व आवश्यक तिथे इंटरनेटचा वापर करावा.

समग्र अभ्यास पद्धती

         युपीएससीच्या मुख्य परीक्षेत ‘सामान्य अध्ययन’ विषयाचे महत्त्व वाढल्याने नव्या पद्धतीला अनुसरून अभ्यास धोरण ठरवताना सामान्य अध्ययनावर विशेष लक्ष केंद्रित करावे लागते. वैकल्पिक विषयाची निवड, परीक्षेचे माध्यम, सामान्य अध्ययनाचा विस्तारलेला अभ्यास आणि त्यातील नैतिकता, सचोटी व कल या संपूर्णत: नव्या विषयाचा अभ्यास इत्यादी घटक महत्त्वपूर्ण आहेत. आपली पदवी शिक्षणाची पार्श्‍वभूमी, विषयातील रस, संबंधित विषयासाठी उपलब्ध मार्गदर्शन आणि संदर्भ साहित्य या बाबींचा विचार करून आयोगाने दिलेल्या यादीतून एका वैकल्पिक विषयाची निवड करावी. यासंदर्भात संबंधित विषयाच्या अभ्यासक्रमाचे अवलोकन, मार्गदर्शकाचे मार्गदर्शन घेऊन हा निर्णय घ्यावा. बदललेल्या सामान्य अध्ययनाचा अभ्यास करताना एका बाजूला अभ्यासाचा व्याप वाढवावा लागतो, तर दुसर्‍या बाजूला तयारीत नेमकेपणा आणावा लागतो. नव्या पद्धतीचा अभ्यास करताना बदललेल्या अभ्यासक्रमाचे सूक्ष्म वाचन, आकलन करणे व त्यातून व्यक्त होणार्‍या आयोगाच्या अपेक्षा समजून घेणे अत्यावश्यक ठरते. संदर्भाचे वाचन करताना महत्त्वाच्या मुद्यांना अधोरेखित करणे, त्यांची टिपणे काढणे, संबंधित विषयाबाबतची विविध मतमतांतरे व्यवस्थितपणे नोंदवणे या बाबी महत्त्वपूर्ण आहेत. प्रत्येक घटकांवर मुद्देसूद टिपणे तयार करणे आणि प्रश्‍नोत्तराचा भरपूर सराव करणे महत्त्वाचे आहे. नव्या मुख्य परीक्षेत महत्त्व वाढलेल्या सामान्य अध्ययनाच्या प्रभावी तयारीसाठी एका बाजूला व्यापक अभ्यास तर दुसर्‍या बाजूला सादरीकरणातील नेमकेपणा अत्यावश्यक आहे.

मुख्य परीक्षेबाबत महत्त्वाचे

 *  मुख्य परीक्षेतील सर्व पेपर हे पारंपरिक स्वरूपाचे (निबंधात्मक) असून उमेदवारांना उत्तरे स्वहस्ताक्षरात लिहावी लागतात.
 *  प्रत्येक पेपरचा कालावधी हा 3 तासांचा आहे. 

 *  उमेदवारांना 9 पैकी 8 पेपरची उत्तरे ही इंग्लिश, हिंदी किंवा उर्वरित 21 भाषांमध्ये लिहिता येऊ शकतात. पेपर-2 ची उत्तरे         इंग्रजी भाषेमध्ये लिहावी लागतात.
 *  एखाद्या भाषेत उत्तरे लिहीत असताना उमेदवार
     एखाद्या विशिष्ट संकल्पनेचा इंग्रजी शब्द लिहू शकतो. मात्र अशा सवलतीचा गैरवापर केल्यास त्याच्या एकूण गुणातून            काही गुण कमी केले जाऊ शकतात.
 *  मुख्य परीक्षेतील सर्व पेपर हे फक्त हिंदी व इंग्रजी भाषेत छापले जातात. मराठी माध्यमातून उत्तरे लिहिणार्‍यांना त्या              प्रश्‍नांचे भाषांतर स्वतः करावे लागते.
 *  अंध विद्यार्थ्यांना लेखनिक दिला जातो. तसेच त्यांना प्रत्येक तासासाठी 10 मिनिटे जास्त दिली जातात. थोडक्यात, अंध        विद्यार्थ्यांना 3 तासाच्या पेपरमध्ये अर्धा तास जास्त दिला जातो. स्नायू अपंगत्व व सेरेब्रल पाल्सी असणार्‍या                         उमेदवारांना प्रत्येक तासामागे 20 मिनिटे याप्रमाणे 3 तासासाठी 1 तास जास्त दिला जातो.

नागरी लोकसेवा मुख्य परीक्षा 

     सदर लेखी परीक्षा एकूण 2350 गुणांची असून त्यामध्ये एकूण 9 पेपर आहेत -
     *  पात्रता विषय - 
 1)   पेपर ए : स्थानिक/मातृभाषा (300 गुण)
       1) उतार्‍यावरील प्रश्‍न
       2) सारांश लेखन
       3) शब्दवापर आणि शब्दसंग्रह
       4) लघुनिबंध
       5) इंग्रजी भाषेतील उतार्‍याचे स्थानिक भाषेत भाषांतर व  स्थानिक भाषेतील उतार्‍याचे इंग्रजीत भाषांतर.
 2)   पेपर बी : इंग्रजी भाषा (300 गुण)
       1) इंग्रजी भाषेतील उतार्‍याचे आकलन
       2) सारांश लेखन
       3) शब्दवापर आणि शब्दसंग्रह
       4) लघुनिबंध
      * गुणवत्तेसाठी विचारात घेतले जाणारे विषय -
 3)     पेपर 1 : निबंध - 2015 पासून उमेदवाराला दिलेल्या विशिष्ट मुद्यावर प्रत्येकी 1000 ते 1200 शब्दात 2 निबंध                     लिहावयाचे असतात. सदर निबंध  मुद्देसूदपणे आणि ओघवत्या शैलीत दिलेल्या विषयावर लिहिणे अपेक्षित असते.                 अचूक आणि परिणामकारक सादरीकरणाला जास्त महत्त्व दिले जाते. (250 गुण)
 4)    पेपर 2 : सामान्य अध्ययन पेपर-1 - भारतीय वारसा आणि संस्कृती, जगाचा इतिहास आणि भूगोल व समाज.  (250 गुण)
 5)    पेपर 3 : सामान्य अध्ययन पेपर-2 - शासन, राज्यघटना, राज्य व्यवस्था, सामाजिक न्याय व आंतरराष्ट्रीय संबंध. (250 गुण)
 6)    पेपर 4 : सामान्य अध्ययन पेपर-3 
        तंत्रज्ञान, आर्थिक विकास, जैविक बहुविधता, पर्यावरण, सुरक्षा आणि आपत्ती व्यवस्थापन. (250 गुण)
 7)    पेपर 5 : सामान्य अध्ययन पेपर-4 
        नीतिमूल्य, एकात्मता आणि कौशल्य (250 गुण)
 8)    पेपर 6 : वैकल्पिक विषय - पेपर पहिला (250 गुण)
 9)    पेपर 7 : वैकल्पिक विषय - पेपर दुसरा (250 गुण)
         लेखी परीक्षेचे एकूण -     1750  गुण
         व्यक्तिमत्त्व चाचणी -    275  गुण
         एकूण गुण -    2025 गुण

Guiding light for UPSC preparation

 1)    The questions are likely to test the candidate’s-
         a) basic understanding of all relevant issues 
         b) ability to analyze
         c) take a view on conflicting socio-economic goals, objectives and demands
 2)    The candidates must give relevant, meaningful and succinct answers. Always Remember – UPSC tests Basic Understanding. Not mastery over a topic.
 3)    The basic understanding comes from reading and re-reading. Candidate don’t have to master the topics, all he/she need is BASIC UNDERSTANDING and the ability to analyze. 
 4)    Ability to analyze what you have understood from reading comes from WRITING PRACTICE.
       * Important things fundamental to UPSC exam preparation -
 1)    Get familiar with all the topics and sub-topics by writing them many times – they should be  strongly etched in your memory.
 2)    Keep a copy of the syllabus always near you no matter where you are.
 3)    Where to read and what not to read for these topics. Remember-Jack of all trades, master of NONE. If you try to do Research, most probably your name won’t appear in the Final List. 
 4)    Being thorough with Current Events plays a crucial role in enabling you to acquire analytical  skills.
     *  How to remember most of the things one reads and translate them into better answers-
 1)     A common mistake most of the aspirants commit is reading so many books for a single topic.This mistake costs both  time and ability to remember things clearly and concisely.
 2)    Stick to a single source and read it again and again. Remember the Same Source.Stick to one book even if you are not 100% satisfied with it.
 3)    Avoid the temptation of doing ‘Research’ on a topic.
 4)    Make short notes on each topic. It is while making notes that readers tend to do RESEARCH and scout various sources.
      *  Very Important Part In The Preparation
 1)    Read, Re-read the same source.
 2)    Writing, Re-writing, Re-rewriting. One must practice answer writing to Previous year questions,or take a Mock Test. Whatever, before you enter examination hall, you must have spent lot of time on answer writing.
 3)   Revision, Revision, Re-Revision. If you don’t Revise what you read all these months – you slightly miss the Personality Test, or You narrowly miss appearing in the Final List.
     *  To get the interview call all you need to do is :  Read, Re-read the same source, Write and Revise.